باز اجتماعی شدن زندانیان در ایران و اسناد بین المللی.

چکیده بازاجتماعی شدن زندانیان یکی از مهم ترین اهداف سیاست جنایی اصلاحی و تربیتی معاصر است که بر ضرورت فراهم کردن زمینه اصلاح رفتار، حفظ کرامت انسانی و بازگشت موثر و مسئولانه محکومان به زندگی اجتماعی تاکید دارد. سلب آزادی به موجب حکم کیفری، فی نفسه به معنای سلب تمامی حقوق بنیادین فرد نیست و نظام کیفری موظف است با بهره گیری از برنامه های آموزشی، حرفه ای، روان شناختی و حمایت های اجتماعی، زمینه بازگشت فرد به جامعه و کاهش احتمال تکرار جرم را فراهم سازد. اسناد بین المللی، به ویژه قواعد نلسون ماندلا و قواعد توکیو، بر ضرورت بازپروری، آماده سازی زندانی برای آزادی و حمایت از وی پس از خروج از زندان تاکید کرده اند. در نظام حقوقی ایران نیز اصول قانون اساسی و مقررات مرتبط با اجرای مجازات حبس، بر اصلاح و تربیت محکومان و فراهم سازی مقدمات بازگشت آنان به زندگی اجتماعی تاکید دارند. با این حال، میان الزامات حقوقی و استانداردهای مطلوب بین المللی از یک سو و وضعیت اجرایی موجود از سوی دیگر، شکاف هایی مشاهده می شود. پژوهش حاضر با هدف بررسی الگو و الزامات بازاجتماعی شدن زندانیان در اسناد بین المللی و ارزیابی میزان انطباق نظام حقوقی و اجرایی ایران با این الزامات انجام شده است. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی تحلیلی و رویکرد تطبیقی اسنادی و با بهره گیری از منابع حقوقی، قوانین و مقررات داخلی، اسناد بین المللی و مطالعات مرتبط، ابعاد حقوقی، ساختاری، نهادی و اجتماعی بازاجتماعی شدن زندانیان را مورد بررسی قرار داده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که اگرچه در نظام حقوقی ایران ظرفیت های قانونی قابل توجهی برای اصلاح و بازپروری محکومان و تسهیل بازگشت آنان به جامعه پیش بینی شده است، اما فقدان سازوکارهای اجرایی موثر، محدودیت منابع و نیروی انسانی متخصص، ضعف هماهنگی میان نهادهای مسئول، ناکافی بودن حمایت های پس از آزادی و استمرار نگرش های منفی و انگ اجتماعی نسبت به زندانیان سابق، از مهم ترین موانع تحقق عملی بازاجتماعی شدن محسوب می شوند. بررسی تطبیقی نیز نشان می دهد که تحقق بازاجتماعی شدن موثر مستلزم اتخاذ رویکردی یکپارچه و فردمحور، برنامه ریزی از ابتدای دوران حبس، استمرار حمایت ها پس از آزادی، مشارکت نهادهای اجتماعی و مدنی و تخصیص منابع کافی است. در نهایت، می توان گفت مسئله اصلی بازاجتماعی شدن زندانیان در ایران صرفا فقدان مقررات قانونی نیست، بلکه بیشتر به ضعف در اجرای مقررات، نبود هماهنگی نهادی و فقدان یک الگوی جامع و منسجم بازمی گردد. بنابراین، اصلاح و تکمیل سازوکارهای قانونی، تقویت نهادهای حمایتی، توسعه آموزش های حرفه ای و مهارت های زندگی، حمایت موثر از اشتغال و اسکان پس از آزادی و کاهش انگ اجتماعی می تواند در افزایش اثربخشی فرآیند بازاجتماعی شدن و در نتیجه کاهش تکرار جرم و ارتقای امنیت اجتماعی موثر باشد.

کلیدواژه ها:

بازاجتماعی شدن ، زندانیان ، بازپروری ، قواعد بین المللی.