طراحی مجتمع مسکونی مبتنی بر تاثیر متغیرهای کالبدی-محیطی بر اجتماع پذیری

در سال های اخیر، توجه به کیفیت محیط های مسکونی فراتر از صرفا تامین سرپناه، به ابعاد اجتماعی، زیست محیطی و کالبدی توسعه یافته است. مجتمع های مسکونی به عنوان بخش مهمی از بافت شهری، نه تنها باید نیازهای فیزیکی و عملکردی ساکنان را تامین کنند، بلکه باید محیطی اجتماع پذیر ایجاد نمایند که به تعاملات اجتماعی، حس تعلق و پایداری اجتماعی کمک کند (Gehl, 2022). اجتماع پذیری یکی از عوامل کلیدی در طراحی مجتمع های مسکونی است که به توانایی فضاهای جمعی در تسهیل تعاملات اجتماعی، افزایش حس همبستگی و ارتقای کیفیت زندگی شهری اشاره دارد (Whyte, 2021). این مفهوم با طراحی مناسب فضاهای عمومی، دسترسی به فضاهای سبز، ایمنی و امنیت، و انعطاف پذیری کالبدی ارتباط مستقیم دارد (Carmona, 2023). در ایران نیز از نیم قرن پیش، ساخت مجتمع های مسکونی با استفاده از تجربیات غرب آغاز شد و در سال های اخیر با رشد بیش از پیش جمعیت شهرنشین به ویژه در تهران مورد توجه دولت قرار گرفت. در نیم قرن اخیر تهران شاهد ساخت و حضور گسترده مجتمع های مسکونی با بهره گیری از الگوهای غربی بود؛ مجموعه هایی که در این مدت به ندرت مطالعه مدونی جهت آسیب شناسی و انطباق آنها با شیوه های زندگی بومی صورت گرفته است. آنچه بیش از پیش به آن بی توجهی شده، فضاهای باز باقیمانده در میان بلوک های ساختمانی در این مجتمع ها است که در واقع جایگزینی برای حیاط ها در خانه های سنتی به شمار می رود. فضاهایی که علاوه بر پیوند با طبیعت و تلطیف فضا، نقش های مختلفی را در زندگی خصوصی و جمعی ساکنان مجتمع های مسکونی بازی می-کند (نعیمی و همکاران، 1398). متغیرهای کالبدی و محیطی در طراحی مجتمع های مسکونی نقش بسزایی در شکل گیری اجتماع پذیری ایفا می کنند. عواملی مانند سازماندهی فضاهای باز و نیمه باز، مسیرهای دسترسی، مقیاس انسانی، کیفیت طراحی نما، نور طبیعی و تهویه، تاثیر مستقیمی بر میزان تعاملات اجتماعی، حس امنیت و رفاه ساکنان دارند (Alexander et al., 1977). همچنین، رویکردهای پایدار در طراحی، همچون استفاده از مصالح بومی، بهره گیری از انرژی های تجدیدپذیر و کاهش اثرات زیست محیطی، می توانند به بهبود کیفیت زندگی شهری و افزایش پایداری اجتماعی کمک کنند (Jenks and Jones, 2023). فضا دارای منطقی اجتماعی – جمعی بوده که از طریق تحلیل ساختار فضایی و فعالیت های کاربران و چگونگی سازماندهی فضا توسط معماران قابل درک است. در محیط انسان ساخت از یک طرف الگوهای جمعی در محیط برخوردار از نظام های فضایی هستند و از طرف دیگر محتوای فضایی محیط دارای الگوهای جمعی استHanson and Hilier, 2020) ). سازمان فضایی می تواند تعاملات اجتماعی مطلوب را تقویت نماید و همچنین می تواند بر ایجاد خلوت مطلوب نیز تاثیر مستقیم داشته باشد. در واقع می توان از طریق سازماندهی مناسب فضاها و چیدمان فضایی به سطح مناسبی از ارتباطات و خلوت مطلوب متناسب با فعالیت های فضاهای موردنظر دست یافت Archea, 1999)). با این حال، در بسیاری از پروژه های مسکونی معاصر، نبود توجه کافی به اصول اجتماع پذیری و کیفیت محیطی، منجر به فضاهای غیرجذاب، کاهش تعاملات اجتماعی و ایجاد حس بیگانگی در میان ساکنان شده است (Talen, 2022). از این رو، این پژوهش به بررسی تاثیر متغیرهای کالبدی و محیطی بر اجتماع پذیری در طراحی مجتمع های مسکونی می پردازد و تلاش می کند راهکارهایی برای بهبود کیفیت فضاهای مسکونی از منظر تعاملات اجتماعی ارائه دهد و آن را در طراحی کار بست دهد.

کلیدواژه ها:

مجتمع مسکونی ، کالبد ، محیط ، اجتماع پذیری