تجدد معیوب و تمرد توده ای در ایران معاصر

پژوهش حاضر با محوریت مفهوم تمرد توده ای در ایران معاصر به بررسی نسبت میان دولت، جامعه و فرآیند ناتمام مدرنیزاسیون در ایران می پردازد. پرسش اصلی آن است که چرا در ایران، علیرغم تجربه انقلاب، اصلاحات و تلاش های توسعه ای، شکاف میان دولت و ملت تداوم یافته و به بازتولید اعتراضات و مقاومت های اجتماعی انجامیده است. فرضیه این پژوهش بر آن است که با ورود مفاهیم و نهادهای تجدد غربی به ایران، روحیه مطالبه گری در انسان ایرانی شکل گرفت؛ اما چون تجدد در ایران نیم بند و معیوب تجربه شد، این مطالبه گری بیشتر در قالب احساس محرومیت بروز کرد و به تمرد توده ای در برابر سیاست های حکومتی انجامید، چه به صورت ایجابی (جنبش های اعتراضی) و چه سلبی (عدم همراهی با سیاست های توسعه). برای تبیین این فرضیه، از چارچوب نظری ترکیبی استفاده شده است که شامل نظریه «انقلاب» توکویل، نظریه «سامان سیاسی» هانتینگتون و مفهوم «محرومیت نسبی» رابرت گر است. این چارچوب با تحلیل های بشیریه درباره انقلاب و توسعه سیاسی در ایران و تفسیرهای آصف بیات پیرامون «سیاست زندگی روزمره»، در کنار نقدهای مکتب فرانکفورت از شکاف های هویتی و سلطه ایدئولوژیک تکمیل گردید. یافته ها نشان می دهد که در دوران پهلوی، پروژه نوسازی به رغم دستاوردهای زیرساختی، به سبب ماهیت آمرانه و اقتدارگرایانه، بیشتر به شکاف میان ساختارهای مدرن و ذهنیت های سنتی انجامید و نوعی تجدد سطحی و وابسته به دولت پدید آورد؛ شکافی که زمینه ساز نارضایتی های توده ای و انفجار سیاسی در قالب انقلاب 1357 شد. در جمهوری اسلامی نیز، با وجود بسیج توده ای و برخی سیاست های بازتوزیعی، روندی رانتی و کنترل شده شکل گرفت که نهادهای مستقل و جامعه مدنی را تضعیف کرد. بنابراین، مسئله اصلی ایران نه فقدان مدرنیته، بلکه «مدرنیته ناقص» است؛ مدرنیته ای اقتدارگرایانه که از درون خود تمرد می آفریند و هرگونه توسعه پایدار و مردم سالار را با بحران مواجه می سازد.

کلیدواژه ها:

ایران ، تجدد معیوب ، توسعه نیم بند ، تمرد توده ای ، جامعه مدنی ، محرومیت نسبی.