"ارزیابی یکپارچه تخلیه و پایداری آب زیرزمینی در فلات مرکزی ایران: تحلیل کمی تغییرات ذخیره، برداشت و داده های پیزومتری(2024–2002" )

مناطق خشک و نیمه خشک فلات مرکزی ایران از بحرانی ترین کانون های تخلیه ی آب زیرزمینی جهان هستند. وابستگی بیش از 80٪ تامین آب به منابع زیرزمینی، کاهش بارش و برداشت بی رویه، منجر به افت سطح آب، کاهش کیفیت آبخوان، فرونشست و تخریب اکوسیستم شده است. این پژوهش با هدف کمی سازی تغییرات ذخیره ی آبخوان، ارزیابی رابطه ی برداشت و تخلیه، محاسبه ی ارتفاع معادل آب و اعتبارسنجی الگوهای منطقه ای با داده های محلی در 9 حوضه ی اصلی (دریاچه نمک، گاوخونی، بختگان، سیرجان، هامون، لوت، کویر مرکزی، سیاه کوه و ساغند) در دوره ی 2024–2002 انجام شد. داده ها شامل تغییرات سالانه ذخیره (ΔS)، ضریب ذخیره ویژه (Sy)، برداشت سالانه (Qoff)، سطح آب 6 چاه مشاهده ای، مساحت تیسن و بارش ماهانه است. مجموع تغییرات منفی ذخیره در 9 حوضه برابر با 59٬389 میلیون مترمکعب بوده است. بیشترین تخلیه در حوضه های دریاچه نمک (17٬082٫52- میلیون مترمکعب) و کویر مرکزی (14٬699٫87-) رخ داده است. نرخ افت معادل آب در حوضه های سیرجان (1٫34 متر در سال) و بختگان (0٫85 متر در سال) بسیار چشمگیر است. شاخص پایداری (SI) نشان داد در حوضه های ساغند (0٫203)، سیرجان (0٫184) و کویر مرکزی (0٫162)، بیش از 16٪ از برداشت سالانه از تخلیه ی ذخیره تامین می شود. داده های محلی چاه ها حاکی از افت متوسط وزنی 7٫536 متر (نرخ 0٫419 متر در سال) طی 18 سال است. برآورد تغییرات ذخیره ی محلی با مساحت 248 کیلومترمربع و Sy=0٫04 حدود 74٫9 میلیون مترمکعب بوده که با روند منطقه ای همخوانی دارد.نتایج با مطالعات GRACE و گزارش های ملی همسو بوده و ناپایداری شدید آب زیرزمینی را تایید می کند. چارچوب کمی ارائه شده (شامل ارتفاع معادل آب، شاخص پایداری و اعتبارسنجی محلی) ابزاری کاربردی برای پایش و تصمیم گیری است. راهکارهای مدیریتی شامل کاهش برداشت، تقویت شبکه پایش، اندازه گیری دقیق تر Sy، تغذیه ی مصنوعی و اصلاح الگوی مصرف در کشاورزی پیشنهاد می شود. تداوم پایش و به روزرسانی شاخص ها برای مدیریت پایدار ضروری است.

کلیدواژه ها:

تخلیه آب زیرزمینی ، فلات مرکزی ایران ، تغییرات ذخیره آبخوان ، ضریب ذخیره ویژه ، شاخص پایداری