درس پژوهی و اقدام پژوهی: دو رویکرد مکمل برای ارتقای کیفیت یاددهی–یادگیری و تبدیل دبیرستان به سازمان یادگیرنده (با تاکید بر نقش معاون آموزشی دوره متوسطه)

کیفیت یاددهی–یادگیری در دوره متوسطه بیش از برنامه درسی مکتوب، به آنچه در کلاس درس و فرایند نظارت آموزشی رخ می دهد وابسته است. در سال های اخیر، دو رویکرد اقدام پژوهی و درس پژوهی به عنوان مهارت های حرفه ای معلمی در آموزش و پرورش ایران مورد تاکید قرار گرفته اند؛ با این حال، اجرای آن ها در دبیرستان غالبا ناقص، فردی، نمایشی یا محدود به تهیه گزارش برای امتیاز شغلی بوده است. مقاله حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و مطالعه اسنادی، ساختار، مراحل، شباهت ها و تفاوت های این دو رویکرد را تبیین می کند و نقش معاون آموزشی را در تبدیل آن ها به رویه پایدار مدرسه بررسی می نماید. اقدام پژوهی، پژوهش در حین عمل است و در آن فرد درگیر مسئله، وضعیت نامطلوب را شناسایی می کند، شواهد یک را گردآوری و تحلیل می نماید، راه حل موقتی را اجرا می کند و با شواهد دو، اثر اقدام را می سنجد. این رویکرد برای حل مسائل واقعی کلاس، مدرسه و نظارت آموزشی مناسب است. درس پژوهی، پژوهش مشارکتی معلمان روی یک درس واقعی است؛ گروه دبیران مسئله یادگیری را انتخاب می کنند، طرح درس پژوهشی می نویسند، تدریس را مشاهده می کنند، بازاندیشی می نمایند و درس اصلاح شده را دوباره اجرا می کنند. محور مشاهده در درس پژوهی رفتار نمایشی معلم نیست، بلکه شواهد یادگیری دانش آموز است. یافته ها نشان می دهد این دو رویکرد رقیب یکدیگر نیستند. اقدام پژوهی دامنه وسیع تری دارد و می تواند فردی یا گروهی باشد؛ درس پژوهی ضرورتا گروهی و متمرکز بر برنامه درسی اجراشده است. شباهت آن ها در مسئله محوری، چرخه ای بودن، پیوند نظریه با عمل و تمرکز بر مسائل واقعی مدرسه است. معاون آموزشی دبیرستان، به عنوان ناظر برنامه درسی، هماهنگ کننده گروه های آموزشی و مسئول بازدید کلاسی، می تواند با مسئله یابی مبتنی بر داده، تقویم پژوهشی سالانه، تسهیل گری غیرتنبیهی، اتصال یافته ها به تصمیم مدرسه و مستندسازی اخلاقی، این دو رویکرد را از فعالیت پراکنده به فرهنگ سازمان یادگیرنده تبدیل کند. مقاله در پایان، موضوعات پیشنهادی، الگوی ترکیبی یک ساله و چک لیست راهبری را ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

اقدام پژوهی ، توسعه حرفه ای معلمان ، درس پژوهی ، سازمان یادگیرنده ، معاون آموزشی