تحلیل ریشه های قرآنی عدالت اجتماعی در آموزش: چارچوبی مفهومی برای تبیین عدالت آموزشی و دلالت های سیاستی

در این مقاله سعی شده است تا با رویکرد تحلیل مفهومی– موضوعی، ریشه های قرآنی عدالت اجتماعی را استخراج کرده و دلالت های آن برای عدالت آموزشی صورت بندی شود. در بخش قرآنی، با تکیه بر معناشناسی مفاهیم اخلاقی–اجتماعی در قرآن و خوانش موضوعی مضامین، شبکه معنایی «عدل/قسط» و مفاهیم هم بسته آن (مانند ظلم، احسان، کرامت، حمایت اجتماعی) بازسازی می شود (Izutsu, 2002؛ Rahman, 2009). سپس با بهره گیری از ادبیات عدالت اجتماعی در آموزش، اصول استخراج شده به ابعاد عدالت آموزشی—توزیعی، رویه ای، بازشناسی و مشارکتی—ترجمه می گردد (Gewirtz, 1998؛ Fraser, 2008). تحلیل آیات محوری نشان می دهد عدالت در قرآن صرفا فضیلت فردی نیست، بلکه هنجاری اجتماعی–نهادی است که بر انصاف در داوری و تصمیم گیری (4:135؛ 5:8)، پیوند عدالت با احسان و حمایت (16:90؛ 9:60)، نفی تبعیض و پاسداشت کرامت انسانی (49:13)، و «قیام مردم به قسط» به عنوان ماموریت اجتماعی (57:25) دلالت دارد. این اصول در حوزه آموزش به ضرورت هایی مانند توزیع جبرانی منابع و کاهش شکاف کیفیت، طراحی رویه های ارزشیابی و انضباط عادلانه، سیاست های کرامت محور و ضدتحقیر، و ایجاد سازوکارهای مشارکت و پاسخ گویی در مدرسه تبدیل می شوند. در پایان، مقاله ضمن گفت وگو با نظریه های مدرن عدالت (Rawls, 1971؛ Sen, 2009) چارچوبی پیشنهادی برای عملیاتی سازی عدالت آموزشی مبتنی بر قرآن ارائه می کند.

کلیدواژه ها:

عدالت اجتماعی ، عدالت آموزشی ، قرآن کریم ، قسط ، عدل ، کرامت انسانی ، سیاست آموزشی