کاوش فرایند مفاسد اقتصادی در قرآن کریم با استفاده از نظریه داده بنیاد

فساد اقتصادی از مهم ترین آسیب های نظام اقتصادی و اجتماعی است. که آثار آن تنها به اتلاف منابع مالی محدود نمی شود؛ بلکه عدالت توزیعی، اعتماد عمومی، امنیت اجتماعی، کارآمدی نهادها و اخلاق عمومی را نیز تحت تاثیر قرار می دهد. هدف این مقاله تبیین فرایند شکل گیری مفاسد اقتصادی در آیات قرآن کریم و ارائه یک الگوی مفهومی با استفاده از نظریه داده بنیاد است. پژوهش با رویکرد کیفی و با تحلیل متنی آیات مرتبط با مال، ثروت، عدالت، ربا، کم فروشی، تکاثر، اتراف، اسراف و تبذیر انجام شده است. داده ها در فرایند کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل و در قالب الگوی پارادایمی سازمان دهی شدند. یافته ها نشان می دهد «دنیازدگی» مقوله محوری فرایند مفاسد اقتصادی است. شرایط علی آن شامل نداشتن خشیت الهی و غفلت از ذکر خدا، بی تقوایی، نداشتن علم و عدم تعقل، دشمن نگرفتن شیطان و میل به جاودانگی است. در بستر این پدیده؛ طغیان، تدین حرفی و دین بازی، خودفریبی، خودبرتربینی، الگوبرداری از مترفان و مردم ترسی شکل می گیرد. شرایط مداخله گر شامل آزمون الهی، استدراج، فعالیت شیطان و ضعف نهی از منکر است. راهبردهای فسادزا نیز در قالب تکاثر و فزون طلبی، کسب درآمد نامشروع، ستیز با عدالت توزیعی، ایجاد کشاکش و تنازع، اتراف، اسراف و تبذیر ظاهر می شوند. پیامدهای این فرایند در سطوح فردی، بین فردی، اجتماعی و اخروی قابل شناسایی است. بر پایه این الگو؛ مقابله پایدار با فساد اقتصادی، نیازمند ترکیب اصلاح نگرش به دنیا، تقویت تقوا و تعقل، عدالت توزیعی، جلوگیری از تمرکز ثروت، شفافیت، نظارت و اجرای عادلانه قانون است.

کلیدواژه ها:

دنیازدگی ، عدالت توزیعی ، فساد اقتصادی ، قرآن کریم ، نظریه داده بنیاد