مناظره ی شعری باقر فداغی و شیخ محمد نور مدنی (شیخ لاور): تحلیل گفتمانی و جامعه شناختی یک الگوی دیالوگ فرهنگی در جهانگیریه و لارستان

مناظره شعری باقر فداغی و شیخ محمد نور مدنی (شیخ لاور) که در کتاب «ابیات محلی جهانگیریه» ثبت شده است، فراتر از یک رقابت ادبی ساده، یک «متن فرهنگی» غنی و آیینه ای تمام نما از تعاملات اجتماعی، گفتمان های قدرت و زیباشناسی بومی در جنوب ایران عصر قاجار و پهلوی است. این مقاله با روش تحلیل گفتمان انتقادی و رویکرد جامعه شناسی ادبیات، به واکاوی لایه های پنهان این گفت وگوی منظوم می پردازد. هدف اصلی، کشف کارکردهای اجتماعی این مناظره به عنوان صحنه ای نمادین برای بیان، تعدیل یا تقابل گفتمان های مسلط و حاشیه ای است. پرسش محوری آن است که این مناظره چگونه تقابل و تعامل میان دو گفتمان «عرفان و اخلاق رسمی» (نمایندگی شده توسط شیخ لاور) و «عشق زمینی و اعتراض طبقاتی» (نمایندگی شده توسط باقر فداغی) را بازمی تاباند و از رهگذر چه سازوکارهای زبانی و ادبی به یک کنش اجتماعی موثر تبدیل می شود. یافته های تحقیق نشان می دهد که این مناظره، یک دیالکتیک هنرمندانه را به نمایش می گذارد. در یک سو، گفتمان شیخ لاور، با تکیه بر زبانی فاخر، تلمیحات دینی و لحنی ملایم گرایانه، در پی تنسیق و تهذیب عواطف خام و معترضانه است و نمایندگی نظم نمادین و دانش رسمی را بر عهده دارد. در سوی دیگر، گفتمان باقر فداغی، با خصلتی بدن مند، واژگان محلی و نظامی، و بیانی سرشار از «الهیات خشم» و شکوه از «جبر جغرافیا و ساختار طبقاتی»، به صدای راوی رنج فرودستان و معترض به نظم ناعادلانه توزیع عاطفه و ثروت تبدیل می شود. با این حال، اشتراک عمیق در مضمون فراق و اشتیاق، نشان دهنده ایجاد یک «زبان مشترک» است که بر بستر درد عشق، مرزهای طبقاتی و موقعیتی دو شاعر را به لحظاتی موقت می زداید. در سطح زیباشناختی، این مناظره نمونه ای اعلای «شعر کارکردی» در بستر فرهنگ شفاهی است. وزن موزون و قافیه های مشترک، نه تنها ساختار هنری اثر را شکل می دهند، بلکه کارکردی جامعه پذیرکننده دارند و امکان مشارکت جمعی مخاطبان را فراهم می سازند. استفاده هوشمندانه از صور خیال بومی در کنار ارجاعات به اساطیر عاشقانه کلاسیک (مانند لیلی و مجنون)، پیوند عمیق این سنت محلی را با ریشه های فرهنگ ایرانی نشان می دهد. این پژوهش در نهایت نتیجه می گیرد که مناظره باقر و شیخ لاور، صرفا یک گفت وگوی شعری نیست، بلکه یک کنش ارتباطی پیچیده و یک نهاد فرهنگی خرد است که کارکردهای چندگانه ای از جمله بیان نمادین تعارضات اجتماعی، ایجاد همدلی و انسجام جمعی حول یک تجربه عاطفی مشترک، و نهایتا، ثبت تاریخ شفاهی و روان شناسی اجتماعی جامعه خود را ایفا می کرده است. بررسی این اثر، گامی ضروری در راستای فهم پویایی های فرهنگی ادبیات شفاهی ایران و ظرفیت کم شناخته آن به عنوان آرشیوی زنده از خرد جمعی است.

کلیدواژه ها:

ادبیات شفاهی ، باقر فداغی ، جهانگیریه ، شعر محلی ، شیخ محمد نور مدنی ، مناظره شعری