تحول مفهوم شهروندی در حقوق عمومی ایران؛ از رعیت تا شهروند

مفهوم شهروندی از مفاهیم بنیادین حقوق عمومی معاصر است که بر مبنای آن، رابطه میان فرد و دولت از رابطه ای مبتنی بر فرمان برداری صرف به رابطه ای حقوقی، متقابل و مبتنی بر شناسایی حقوق و آزادی های فردی و مشارکت در اداره امور عمومی تبدیل می شود. در تاریخ حقوق عمومی ایران، این مفهوم به صورت تدریجی و در پی تحولات سیاسی، اجتماعی و حقوقی شکل گرفته است. در دوره های پیشامشروطه، رابطه فرد با قدرت سیاسی عمدتا در قالب مفاهیمی همچون رعیت، تابع و فرمان بردار تعریف می شد و اگرچه افراد از برخی حمایت های عرفی، شرعی و حقوقی برخوردار بودند، اما مفهوم شهروند به معنای مدرن آن هنوز در ساختار حقوق عمومی ایران جایگاهی نداشت. انقلاب مشروطه و تصویب قانون اساسی و متمم آن، نقطه عطفی در گذار از رابطه سنتی رعیت و حاکم به رابطه جدید میان ملت و دولت محسوب می شود. در این دوره، مفاهیمی چون مساوات در برابر قانون، آزادی های عمومی، حقوق ملت و مشارکت سیاسی وارد ادبیات حقوق عمومی ایران شد. در دوره پهلوی، دولت مدرن و نهادهای اداری جدید توسعه یافتند، اما تمرکز قدرت سیاسی موجب شد تحول مفهوم شهروندی با محدودیت هایی همراه باشد. پس از انقلاب اسلامی نیز قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران با اختصاص فصل سوم به حقوق ملت، مجموعه گسترده ای از حقوق مدنی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را شناسایی کرد. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از روش تاریخی، روند تحول جایگاه فرد در حقوق عمومی ایران را بررسی می کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که گذار از «رعیت» به «شهروند» صرفا تغییر واژگان حقوقی نبوده، بلکه بیانگر تحول تدریجی در مبنای مشروعیت قدرت عمومی، جایگاه فرد در برابر دولت، مفهوم مساوات و میزان شناسایی حقوق عمومی افراد است؛ هرچند این گذار از نظر تاریخی و حقوقی فرایندی تدریجی و همچنان قابل بررسی است.

کلیدواژه ها:

تاریخ حقوق ، حقوق عمومی ، شهروندی