بررسی تاثیر آموزش و آگاهی بخشی بر ارتقای بهداشت دهان و دندان در کودکان و نوجوانان

پوسیدگی دندان و بیماری های لثه از شایع ترین بیماری های مزمن دوران کودکی و نوجوانی به شمار می روند و در صورت عدم پیشگیری، اثرات نامطلوبی بر تغذیه، گفتار، کیفیت زندگی و عملکرد تحصیلی کودکان بر جای می گذارند. بر اساس آمارهای جهانی، در سال 2021 حدود 3٫69 میلیارد نفر در سراسر دنیا از اختلالات دهان و دندان رنج می بردند و پوسیدگی درمان نشده ی دندان های دائمی، شایع ترین وضعیت سلامتی گزارش شده در کل جمعیت جهان بوده است. حدود 514 میلیون کودک در جهان نیز دارای پوسیدگی درمان نشده در دندان های شیری خود هستند. با وجود این بار سنگین، پوسیدگی دندان در مراحل اولیه قابل پیشگیری و حتی بازگشت پذیر است، و عادات مربوط به بهداشت دهان عمدتا در سنین پایین شکل می گیرند و تا بزرگسالی تداوم می یابند. از این رو، آموزش و آگاهی بخشی به کودکان، نوجوانان و خانواده های آنان، یکی از ارکان اصلی راهبردهای پیشگیرانه در دندان پزشکی کودکان محسوب می شود. هدف از این مطالعه ی مروری، جمع بندی شواهد علمی موجود درباره ی نقش برنامه های آموزشی و آگاهی بخشی -اعم از مداخلات مدرسه محور، آموزش خانواده محور و ابزارهای دیجیتال- در ارتقای دانش، نگرش و رفتار بهداشت دهان کودکان و نوجوانان است. برای این منظور، با رویکرد مروری روایی، پایگاه های علمی PubMed، Scopus، Google Scholar و Web of Science جست وجو شدند و مقالات مروری نظام مند، فراتحلیل ها و کارآزمایی های بالینی مرتبط، منتشرشده طی سال های 2015 تا 2026، بررسی و یافته های آن ها به صورت موضوعی تحلیل شد. شواهد نشان می دهد که آموزش بهداشت دهان در محیط مدرسه، به طور مداوم موجب بهبود دانش، نگرش و رفتارهای مسواک زدن در کودکان می شود و در بسیاری موارد با کاهش شاخص پلاک دندانی و التهاب لثه همراه است. روش های نوآورانه ای مانند آموزش همسال محور نیز در برخی مطالعات، موثرتر از آموزش سنتی توسط معلم یا دندان پزشک گزارش شده اند. سواد سلامت دهان والدین به عنوان یک عامل تعیین کننده در سلامت دهان کودکان شناخته می شود؛ کودکان والدینی با سواد سلامت دهان پایین، رفتارهای نامطلوب تری در زمینه ی بهداشت دهان دارند و پوسیدگی دندان در آن ها شایع تر است. از این رو، آموزش خانواده محور به عنوان مکملی ضروری برای برنامه های مدرسه محور توصیه می شود. ابزارهای دیجیتال نوین مانند انیمیشن، اپلیکیشن های موبایل بازی وارشده و آموزش سرگرمی محور مبتنی بر ویدئو نیز توانسته اند انگیزه و مشارکت کودکان را افزایش دهند و در بهبود شاخص های بالینی مانند پلاک و لثه موثر واقع شوند، هرچند شواهد مربوط به ماندگاری بلندمدت این اثرات هنوز محدود است. مرور مطالعات موجود همچنین چند محدودیت مهم را آشکار می کند: کوتاه مدت بودن اکثر مداخلات، ناهمگونی روش شناختی مطالعات، و محدودیت های اجرایی مدارس در پیاده سازی برنامه های آموزشی.