تغییرات مکانی-زمانی و عوامل اقلیمی موثر بر پوشش برف زمستانه ایران (2001–2025): نقش عوامل محلی و الگوهای کلان اقلیمی در ارزیابی امنیت آبی

پوشش برف زمستانه (SCE) در فلات ایران، متغیری کلیدی برای تامین رواناب بهاره، آب کشاورزی، پایداری اکوسیستم های کوهستانی و تغذیه سدها در مناطق خشک و نیمه خشک کشور است. با وجود این اهمیت، مطالعه ای جامع در مقیاس ملی که تغییرات SCE را به عوامل محلی و الگوهای کلان اقلیمی نسبت دهد، در ایران نادر است. پژوهش حاضر با استفاده از داده های استاندارد ماهواره ای MODIS (MOD10A2) و ESA CCI Snow برای دوره 2001–2025، همراه با میانگین دمای زمستانه هفت استان غربی و شمال غربی (کردستان، آذربایجان غربی و شرقی، اردبیل، زنجان، قزوین و گیلان)، بارش کل زمستانه و شاخص های گردش جوی (از NOAA)، به تحلیل کمی و آماری معتبر این تغییرات پرداخته است. بررسی 25 ساله نشان دهنده تغییرپذیری بین سالانه قابل توجه (ضریب تغییرات 37٪) و روند کاهشی معنادار به میزان حدود 0٫185- درصد در سال (0٫024(p= است. میانگین SCE از 10٫71٪ در دوره پایه (2001–2008) به 6٫76٪ در دوره 2009–2025 رسیده که نشان دهنده افت نسبی 36٫9٪ است. همبستگی پیرسون نشان می دهد که بارش زمستانه (975/0+r، 001/0p>و دمای مناطق برف خیز (961/0-r، 001/0(p< هم ترین عوامل کنترل کننده SCE هستند. مدل رگرسیون چندمتغیره با ورودی های دما، بارش، ناهنجاری دمایی نینو-3٫4، شاخص NAO و شاخص AO، توانسته 95٫6٪ از تغییرات بین سالانه SCE را تبیین کند (945/0=R² تعدیل شده، 62/0%=RMSE، 001/(p< در این مدل، بارش بیشترین تاثیر مستقل (392/0(+β= و دمای مناطق برف خیز در مرتبه بعد (534/0(+β= قرار دارند. شاخص های کلان اقلیمی تاثیر متوسط اما فیزیکی معنادار دارند؛ به گونه ای که فازهای مثبت NAO و AO با افزایش SCE (29/0≈r) و شرایط ال نینو با کاهش آن (17/0(-r) همراه هستند.مقایسه دو دوره با آزمون تی مستقل نشان می دهد که 17 سال اخیر (2009–2025) نسبت به 8 سال قبل، به طور معناداری هم گرم تر (1٫14+ درجه سانتی گراد در مناطق برف خیز، 001/0(p= و هم خشک تر (10٫86- میلی متر، 002/0(p= بوده است. این هم زمانی گرمایش و کاهش بارش، شرایط تشدیدشده ای ایجاد کرده که افت SCE را بسیار سریع تر از آنچه تنها ناشی از افزایش دما باشد، پیش برده است.اگرچه دما و بارش محلی عوامل اصلی تعیین کننده SCE هستند، الگوهای کلان جوی نیز بستر ناهنجاری های محلی را فراهم می کنند. روند کاهشی بلندمدت اثبات شده، تهدیدی جدی برای امنیت آبی ایران محسوب می شود و ضرورت استفاده از پیش بینی های پوشش برف در مدیریت مخازن سدها، دیپلماسی آب های مرزی و برنامه ریزی کشاورزی سازگار با اقلیم را آشکار می سازد. این پژوهش بر لزوم توجه به هم کنش عوامل محلی و کلان در سیاست گذاری منابع آب تاکید دارد.

کلیدواژه ها:

گستره پوشش برف ، دورپیوندهای اقلیمی ، بارش زمستانه ، دمای مناطق برف خیز ، روندهای دمایی