الگوسازی ساختارهای نوین کشاورزی مبتنی بر خوشه در فرآیند توسعه روستایی

توسعه کشاورزی به عنوان زیربنای توسعه روستایی نقش و سهم قابل توجهی در رونق اقتصادی کشورهای پیشرفته امروزی ایفا کرده و نقش آن در توسعه اقتصادی کشورهای کمتر توسعه یافته از اهمیت حیاتی برخورداراست. در ایران یکی از مشکلات اساسی در مناطق روستایی نبود ساختاری منسجم و پیشرفته برای افزایش بهرهوری بخش کشاورزی به عنوان یکی از ارکان مهم توسعه روستایی است. در مطالعه حاضر، امکان طراحی و به کارگیری یکی از ساختارهای نوین توسعه کشاورزی تحت عنوان خوشههای کشاورزی که در اکثر کشورهای پیشرفته مورداستفاده قرارگرفته، برای پیادهسازی در ایران بررسی گردیده است. برای این منظور شهرستان گناباد واقع در جنوب خراسان رضوی انتخاب و اقدام به جمعآوری اطلاعات از ادارات این شهرستان و همچنین تکمیل پرسشنامه از بهرهبرداران و شرکتهای فعال کشاورزی در سال 1395 در این منطقه گردید. به منظور ارزیابی امکانسنجی ایجاد خوشه، شاخص ضریب مکانی (LQ) مورداستفاده قرارگرفت. بر اساس این شاخص سه محصول پسته، زعفران و جو باقابلیت و امکان ایجاد فرآیند خوشهسازی در آن ها انتخاب گردید. در مرحله بعد جهت سنجش وضعیت نسبی توسعه روستایی، روستاهای این شهرستان بر اساس تقسیمات کشوری به چهار بخش کاخک، زیبد، پسکلوت و حومه تقسیمبندی گردید و با استفاده از شاخص اسکالوگرام، مناطق انتخاب شده مورد مقایسه قرارگرفتند. با توجه این شاخص منطقه کاخک در گروه توسعه نیافته، منطقه زیبد در گروه کمتر توسعه یافته و منطقه حومه و پسکلوت در گروه توسعهمتوسط قرار گرفتند. در بخش بعدی برای مشخص کردن عوامل موثر بر توسعه روستایی و عوامل موثر بر تشکیل خوشه از روش حداقل مربعات جزئی (PLS) استفاده گردید. نتایج این بخش نشان دهنده تاثیر مثبت متغیرهای منابع طبیعی و توسعه روستایی بر تشکیل خوشهها بود. در حالت دوم به عنوان هدف اصلی این مطالعه تاثیر متغیرها بر توسعه روستایی موردبررسی قرار گرفت. در بین متغیرها، بیشترین تاثیر بر روی توسعه روستایی به ترتیب مربوط به شاخص نسبی روستایی(IRR)، متغیر عملکرد اقتصادی و تشکیل خوشه بود. این بخش نشان دهنده تاثیر مثبت تشکیل خوشهها بر توسعه روستایی است. آخرین بخش این مطالعه تاثیر تشکیل خوشههای کشاورزی باوجود سه سطح تصمیمگیر بر الگوی کشت منطقه بود که برای این منظور از روش برنامهریزی خطی چندسطحی چندهدفه فازی (FML-MOLP) استفاده گردید. نتایج برآورد بخش برنامهریزی سه سطحی نشان داد که محصولات جو، پنبه و یونجه نسبت به وضع موجود کاهش کشت و محصولات گندم، پسته و زعفران افزایش سطح زیر کشت را تجربه خواهند کرد. این تغییر الگوی کشت به دلیل نظر دولت در سطح اول و کاهش بسیار زیاد آب در دسترس بهرهبرداران، رفاه اجتماعی منطقه را کاهش خواهد داد. یکی از بهترین راههای حل این مشکل استفاده از ظرفیت خوشههای کشاورزی است. این خوشهها با ورود تکنولوژی و افزایش بهرهوری تولید میتوانند رفاه اجتماعی را افزایش دهند. بر اساس نتایج به دلیل افزایش قیمت تعادلی در الگوی برنامهریزی، سود هرهکتار محصولات افزایش یافته که این موضوع میتواند بخشی از رفاه ازدست رفته کشاورزان را به دلیل کاهش سطح زیرکشت جبران نماید. همچنین به کمک این خوشهها میتوان ارزش افزوده واقعی محصولات پسته و زعفران را در منطقه حفظ نموده و صنایع وابسته به این محصولات، زنجیره ارزش تولید آن ها را کامل خواهند نمود.

کلیدواژه ها:

خوشه های کشاورزی ، توسعه روستایی ، برنامه ریزی چندسطحی ، حداقل مربعات جزئی ، ضریب مکانی ، اسکالوگرام