پاتوژنز و مدیریت بالینی دیس ژنزی و آژنزی تیروئید مادرزادی: از جنین شناسی تا درمان جایگزین هورمونی

کم کاری مادرزادی تیروئید یکی از شایع ترین اختلالات غدد درون ریز دوران نوزادی و از مهم ترین علل قابل پیشگیری ناتوانی شناختی در کودکان به شمار می رود. در میان علل این بیماری، دیس ژنزی تیروئید که شامل آژنزی کامل، هیپوپلازی و اکتوپی غده تیروئید است، شایع ترین علت ساختاری محسوب می شود. آژنزی و دیس ژنزی تیروئید مادرزادی از منظر پاتوبیولوژیک، حاصل اختلال در مراحل پیچیده ای از تکوین جنینی، شامل القای اندودرمی، تکثیر سلولی، مهاجرت بافتی، تمایز فولیکولی و تنظیم مولکولی مسیرهای رونویسی هستند. در دهه های اخیر، پیشرفت در جنین شناسی مولکولی، ژنتیک انسانی و روش های تصویربرداری سبب شده است درک دقیق تری از منشا این اختلالات به دست آید، هرچند در بخش قابل توجهی از بیماران، علت ژنتیکی قطعی همچنان ناشناخته باقی می ماند. ژن هایی نظیر PAX8، NKX2-1، FOXE1، TSHR و NKX2-5 در تکوین طبیعی تیروئید نقش کلیدی دارند و جهش در آن ها می تواند با طیفی از ناهنجاری های تیروئیدی، از آژنزی کامل تا اکتوپی و هیپوپلازی، همراه باشد. افزون بر این، عوامل اپی ژنتیک، اثرات محیطی، وضعیت ید، تماس با تراتوژن ها و برهم کنش های پیچیده ژن–محیط نیز در بروز فنوتیپ بیماری دخیل دانسته می شوند. از منظر بالینی، اگرچه بسیاری از نوزادان مبتلا در روزهای نخست تولد فاقد علائم آشکار هستند، تاخیر در تشخیص و درمان می تواند با پیامدهای جبران ناپذیر عصبی-شناختی همراه شود. غربالگری نوزادان بر پایه سنجش هورمون محرک تیروئید، مهم ترین ابزار تشخیص زودرس این اختلال است و باید با ارزیابی های تکمیلی شامل اندازه گیری تیروکسین آزاد، تیروگلوبولین و تصویربرداری تخصصی همراه شود. درمان استاندارد مبتنی بر شروع سریع لووتیروکسین، ترجیحا در دو هفته نخست زندگی، و پایش منظم بیوشیمیایی و تکاملی است. هدف این مقاله مروری، ارائه تحلیلی جامع از جنبه های جنین شناختی، مولکولی، پاتولوژیک، تشخیصی و درمانی دیس ژنزی و آژنزی تیروئید مادرزادی است تا پلی میان دانش پایه و مدیریت بالینی برقرار شود.

کلیدواژه ها:

کم کاری مادرزادی تیروئید ، دیس ژنزی تیروئید ، آژنزی تیروئید ، جنین شناسی مولکولی ، درمان جایگزین هورمونی