از سند کاغذی تا سامانه هوشمند؛ نقش فناوری های دیجیتال، بلاکچین و هوش مصنوعی در اجرای قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول

انقلاب صنعتی چهارم و ظهور فناوری های نوین دیجیتال، مرزهای سنتی نظام های ثبتی را در هم نوردیده و افق های تازه ای را برای شفافیت، امنیت و کارایی معاملات اموال غیرمنقول گشوده است. قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول مصوب 1401 که از تیرماه 1403 لازمالاجرا شده، در بستر همین تحولات جهانی شکل گرفته و برای تحقق اهداف خود، نیازمند بهره گیری حداکثری از ظرفیت های فناوری های دیجیتال است. این مقاله با رویکردی حقوقی-فناورانه و با هدف ارائه یک چارچوب عملیاتی برای هوشمندسازی نظام ثبتی ایران، به تحلیل نقش سه فناوری کلیدی یعنی سامانه های دیجیتال یکپارچه، بلاکچین (زنجیره بلوکی) و هوش مصنوعی در اجرای قانون مذکور می پردازد.پرسش اصلی پژوهش این است که فناوری های نوین دیجیتال چه ظرفیت هایی برای ارتقای کارایی، امنیت و شفافیت در اجرای قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول دارند و چالش های حقوقی و اجرایی فراروی به کارگیری این فناوری ها کدامند؟ فرضیه پژوهش آن است که به کارگیری ترکیبی سامانه های یکپارچه ثبت الکترونیک، بلاکچین برای ثبت غیرقابل تغییر معاملات و هوش مصنوعی برای تشخیص تقلب و پیش بینی اختلافات، می تواند تحولی بنیادین در نظام ثبتی ایران ایجاد کرده و اهداف پیشگیرانه قانون را به نحو موثرتری محقق سازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که سامانه ساماندهی اسناد غیررسمی موضوع ماده 10 قانون، اگرچه گامی مهم در مسیر دیجیتالی سازی است، اما برای تحقق کامل اهداف قانون، نیازمند ارتقا به سطح یک پلتفرم یکپارچه هوشمند با قابلیت های زیر است: ثبت غیرقابل تغییر معاملات با استفاده از فناوری بلاکچین برای پیشگیری از جعل و دستکاری؛ استفاده از قراردادهای هوشمند Smart Contracts برای اجرای خودکار تعهدات طرفین معامله؛ به کارگیری الگوریتم های هوش مصنوعی برای تشخیص الگوهای کلاهبرداری و معاملات مشکوک؛ ایجاد داشبوردهای تحلیلی برای نظارت لحظه ای بر بازار معاملات؛ و یکپارچه سازی با سامانه های مالیاتی، قضایی و بانکی برای ایجاد شفافیت کامل. نوآوری های علمی مقاله عبارتند از: ارائه مدل معماری فنی-حقوقی سامانه ثبتی هوشمند (SRIS) برای اولین بار در ادبیات حقوقی ایران؛ طراحی چارچوب حقوقی قراردادهای هوشمند ملکی با انطباق با اصول فقهی و حقوقی ایران؛ ارائه الگوریتم پیشنهادی تشخیص تقلب مبتنی بر هوش مصنوعی برای سامانه ثبتی؛ و تحلیل تطبیقی مدل های حکمرانی داده در نظام های ثبتی دیجیتال جهان.در بخش کاربردی، مقاله چالش های حقوقی و اجرایی به کارگیری این فناوری ها را بررسی می کند که از جمله می توان به چالش های مرتبط با محکومیت و اعتبار حقوقی قراردادهای هوشمند، حریم خصوصی و حفاظت از داده ها، امنیت سایبری سامانه ها، فاصله دیجیتال و دسترسی نابرابر، و نیاز به اصلاح مقررات موجود اشاره کرد. در پایان، پیشنهادهای عملی و اجرایی برای پیاده سازی تدریجی این فناوری ها در نظام ثبتی ایران ارائه شده است

کلیدواژه ها:

: بلاکچین ، هوش مصنوعی ، قرارداد هوشمند ، ثبت رسمی معاملات ، تحول دیجیتال ، سامانه ثبتی هوشمند