تحلیل مبانی مسئولیت مدنی ناشی از عملکرد سامانه های هوش مصنوعی در حقوق ایران؛ با ارائه نظریه کنترل موثر

گسترش کاربرد سامانه های هوش مصنوعی در حوزه هایی همچون سلامت، حمل ونقل، خدمات مالی، تجارت الکترونیکی و تصمیم گیری های اداری، موجب طرح پرسش های نوینی درباره مبانی مسئولیت مدنی شده است. ویژگی هایی مانند یادگیری مستمر، خودمختاری نسبی، پیچیدگی الگوریتمی و عدم شفافیت در فرایند تصمیم گیری، کارآمدی قواعد سنتی مسئولیت مدنی را با چالش مواجه ساخته و تعیین شخص مسئول را در بسیاری از موارد دشوار کرده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی‑تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای، به بررسی ظرفیت قواعد عمومی مسئولیت مدنی و مبانی فقه امامیه برای پاسخ گویی به خسارات ناشی از عملکرد سامانه های هوش مصنوعی می پردازد. همچنین با مطالعه تطبیقی رویکردهای نوین در برخی نظام های حقوقی، امکان بهره گیری از آن ها در حقوق ایران ارزیابی شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که اتکای صرف به نظریه تقصیر یا مالکیت، پاسخگوی پیچیدگی های فناوری هوش مصنوعی نیست و مناسب ترین معیار برای انتساب مسئولیت، «کنترل موثر» بر طراحی، آموزش، استقرار، بهره برداری و استفاده از سامانه است. بر این اساس، مسئولیت باید متناسب با میزان کنترل واقعی و امکان پیشگیری از خطر میان توسعه دهندگان، بهره برداران و کاربران توزیع شود. این پژوهش ضمن تبیین مبانی حقوقی و فقهی این رویکرد، پیشنهادهایی برای اصلاح نظام مسئولیت مدنی و تدوین مقررات اختصاصی در حقوق ایران ارائه می کند.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، مسئولیت مدنی ، کنترل موثر ، توسعه دهنده ، بهره بردار ، کاربر ، حقوق ایران.