جستارهایی در باب فلسفه سیاسی؛ اراده عمومی و اراده همگان

مفهوم «اراده» از بنیادی ترین مفاهیم فلسفه سیاسی مدرن است که نظریه های مشروعیت، آزادی و عدالت بر آن استوارند. ژان-ژاک روسو در قرارداد اجتماعی (1762) با طرح دوگانه «اراده عمومی» و «اراده همگان»، انقلابی در نظریه دموکراسی پدید آورد که تا امروز محل مناقشه مکاتب گوناگون فلسفی است. این جستارها با روش تحلیلی-تاریخی و با بهره گیری از هرمنوتیک متن، به بررسی تمایز بنیادین این دو مفهوم، زمینه های شکل گیری، تفاسیر متعارض و دلالت های معاصر آن می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که اراده عمومی، برخلاف اراده همگان که جمع جبری منافع خصوصی است، به سوی خیر مشترک جهت گیری دارد و از کیفیتی وحدت آفرین و آزادی بخش برخوردار است. با این حال، این مفهوم در قرائت های لیبرالی، محافظه کارانه و حتی توتالیتر دستخوش تفسیرهای متضادی شده است. لیبرال هایی همچون میل و پوپر، آن را زمینه ساز استبداد اکثریت و تمامیت خواهی دانسته اند، درحالی که جمهوری خواهانی چون اسکینر و پتیت، آن را تجلی فضیلت مدنی و مشارکت سیاسی می خوانند. در عصر حاضر، چالش های جوامع چندفرهنگی، شبکه های اجتماعی و بحران های جهانی، بازاندیشی در این مفهوم را ضروری ساخته است. همچنین، سنت اسلامی با مفاهیمی چون شورا، اجماع و بیعت، ظرفیت هایی برای صورت بندی نظریه ای هم سنگ با اراده عمومی دارد، هرچند با چالش هایی در مبانی و کاربست مواجه است. نتیجه آنکه اراده عمومی، باوجود نقاط کور و مناقشات تفسیری، همچنان به عنوان «ایده ای تنظیمی» برای نقد قدرت، تقویت مشارکت و تحقق عدالت، ظرفیت نظری بالایی دارد و بازخوانی آن در هر عصر، ضرورتی اجتناب ناپذیر برای فلسفه سیاسی معاصر است.

کلیدواژه ها:

اراده عمومی ، اراده همگان ، روسو ، قرارداد اجتماعی ، خیر مشترک