ترسالی ناپایدار گرم: تحلیل کمی و دینامیکی ترسالی 1405 ایران بر پایه داده های بازتحلیل، سنجش ازدور و مدل های اقلیمی

سال آبی 1405–1404 در ایران، پس از یک دوره ممتد خشکسالی و افت شدید منابع آب، با افزایش محسوس بارش در بخش های وسیعی از نیمه غربی، شمال غربی و دامنه های زاگرس همراه شد؛ رخدادی که به سرعت در رسانه ها و محافل عمومی به عنوان نشانه ای از پایان بحران آب و بازگشت ایران به دوره ترسالی تفسیر شد. با این حال، تحلیل علمی و کمی داده های اقلیمی و هیدرولوژیکی نشان می دهد که این ترسالی، نه یک بازگشت پایدار به شرایط نرمال اقلیمی، بلکه بخشی از یک گذار ساختاری بزرگ تر در سامانه اقلیمی ایران است؛ گذاری که در آن، کشور به تدریج وارد رژیم «نوسانات حدی هیدرو–اقلیمی» می شود. هدف اصلی این پژوهش، تحلیل علل دینامیکی و اقلیمی ترسالی 1405، بررسی ارتباط آن با الگوهای دورپیوند جهانی و ارزیابی پیامدهای آن بر آینده منابع آب، کشاورزی و امنیت اقلیمی ایران است.در این پژوهش، داده های بازتحلیل ERA5، داده های بارش ماهواره ای GPM-IMERG، شاخص های ENSO، IOD و NAO، داده های دمای سطح آب دریا (SST)، و خروجی مدل های فصلی CFSv2 و ECMWF مورد استفاده قرار گرفت. همچنین، برای تحلیل روندهای بلندمدت اقلیم ایران از داده های CMIP6 و سناریوهای SSP بهره گرفته شد. نتایج نشان داد که بارش سال آبی 1405–1404 در ناحیه زاگرس بین 22 تا 35 درصد فراتر از میانگین بلندمدت بوده، در حالی که شرق و جنوب شرق ایران همچنان دارای کمبود بارش 10 تا 20 درصدی بوده اند. همزمان، میانگین دمای ایران حدود 1٫4 درجه سانتی گراد بالاتر از متوسط اقلیمی دوره 1991–2020 ثبت شد که بیانگر استمرار روند گرمایش کشور حتی در شرایط ترسالی است.تحلیل همدیدی نشان داد که تقویت همزمان شار رطوبتی مدیترانه شرقی، دریای سرخ و شمال اقیانوس هند، در کنار جابه جایی جنوبی تر جت جنب حاره ای، نقش کلیدی در وقوع بارش های سنگین پاییز و زمستان 1405 ایفا کرده است. علاوه بر این، گرمایش غیرعادی سطح آب مدیترانه و دریای عرب، ظرفیت رطوبتی جو را به طور قابل توجهی افزایش داده و موجب تشدید بارش های حدی شده است. نتایج مدل های اقلیمی آینده نیز نشان می دهد که اگرچه ممکن است میانگین بارش سالانه ایران در دهه های آینده کاهش شدیدی نداشته باشد، اما فراوانی رخدادهای حدی شامل سیلاب های ناگهانی، خشکسالی های طولانی و امواج گرمایی به طور معناداری افزایش خواهد یافت.بر پایه یافته های این پژوهش، فرضیه «گذار ایران به رژیم نوسانات حدی هیدرو–اقلیمی» ارائه می شود. این نظریه بیان می کند که اقلیم ایران در حال عبور از یک رژیم سنتی خشکسالی های نسبتا پایدار به یک رژیم اقلیمی جدید است که ویژگی اصلی آن، تناوب سریع خشکسالی و ترسالی، افزایش بارش های کوتاه مدت و شدید، گرمایش مداوم و تشدید نااطمینانی اقلیمی است. در چنین شرایطی، مدیریت سنتی منابع آب که بر مبنای میانگین های اقلیمی طراحی شده، کارایی خود را از دست می دهد و ضرورت گذار به حکمرانی تطبیقی اقلیم بیش از هر زمان دیگری آشکار می شود.

کلیدواژه ها:

ترسالی 1405 ، تغییر اقلیم ایران ، نوسانات حدی هیدرو–اقلیمی ، سیلاب ، منابع آب ایران ، حکمرانی اقلیم