مدیریت یکپارچه پهنه های پلایا: از تعارض چندکاربردی تا راه حل های مبتنی بر سامانه های اکولوژیک-اجتماعی (مطالعه موردی: دریاچه نمک قم)

دریاچه های پلایا (Playa) به عنوان اکوسیستم های انتهایی در حوضه های آبریز بسته، عرصه هایی حیاتی اما به شدت آسیب پذیر هستند. آن ها خدمات هیدرولوژیک، اکولوژیک و اقتصادی بی بدیلی ارائه می دهند، اما در سطح جهانی تحت فشار فزاینده فعالیت های انسانی و تغییرات اقلیمی قرار دارند. فقدان چارچوب های مدیریت یکپارچه، تعارضات چندکاربردی را تشدید کرده و منجر به تخریب زیست بومی و از دست رفتن سرمایه طبیعی شده است. این مطالعه یک چارچوب نوین مدیریت یکپارچه پلایا (IMP) را معرفی می کند که ریشه در رویکرد سامانه های اجتماعی-اکولوژیک (SES) دارد و آن را بر روی دریاچه نمک قم در ایران، که در معرض خطر شدید قرار دارد، اعمال می نماید. با استفاده از یک روش ترکیبی، ما اقدامات زیر را انجام دادیم: (1) تحلیل فضایی-زمانی سطح دریاچه (2024-2000) با استفاده از تصاویر لندست و سنتینل-2، (2) مرور داده های هیدرولوژیک و اسناد سیاستی حوضه آبریز قمرود، و (3) تحلیل تعارض ذینفعان. یافته های ما کاهش فاجعه بار 80 تا 90 درصدی در جریان آب ورودی به دریاچه نمک قم را در دو دهه گذشته نشان می دهد که عمدتا به دلیل انحراف آب در بالادست (سدها، برداشت بی رویه آب زیرزمینی و کشاورزی فشرده) رخ داده است. این امر یک بحران زنجیره ای را به راه انداخته است: خشکیدگی گسترده بستر دریاچه، تشدید طوفان های گردوغبار نمکی با پیامدهای فرامرزی بر سلامت و اقتصاد، فرونشست شتابان زمین (بیش از 20 سانتی متر در سال در بخش هایی از دشت) و فروپاشی تنوع زیستی. تعارض اصلی بین مصرف آب کشاورزی در بالادست و نیازهای غیرقابل اجتناب آبی محیط زیستی (EWR) دریاچه انتهایی قرار دارد. مدیریت بخشی و واکنشی کنونی در حال شکست است. در پاسخ، ما چارچوب پنج ستونی IMP را پیشنهاد می کنیم: (1) حکمرانی مشارکتی: تشکیل یک «شورای عالی احیای دریاچه نمک قم» فرابخشی با اختیارات واقعی؛ (2) تامین جریان های زیست محیطی: تعیین کمی و تخصیص قانونی یک حداقل نیاز آبی محیط زیستی با استفاده از مدل سازی هیدرولوژیک، که از طریق پساب تصفیه شده، صرفه جویی در راندمان آبیاری و بازتولید سدها تامین شود؛ (3) محدوده بندی فضایی: اجرای یک برنامه کاربری زمین الزام آور شامل مناطق هسته ای حفاظت، بهره برداری معدنی کنترل شده، اکوتوریسم و احیای فعال؛ (4) پایش بلادرنگ و هشدار زودهنگام: استقرار یک سامانه یکپارچه مبتنی بر حسگر و ماهواره برای گردوغبار، رطوبت و کیفیت آب؛ (5) ابتکارات اقتصاد چرخشی: ترویج کشت گیاهان شورپسند (مانند سالیکورنیا)، استخراج معدنی پایدار و ژئوتوریسم. نتیجه می گیریم که نجات دریاچه نمک قم نیازمند یک گذار پارادایمی از مدل بهره برداری از منابع به مدل تاب آوری سازی است. چارچوب IMP یک مسیر عملی و مبتنی بر علم برای این گذار ارائه می دهد. اجرای آن می تواند یک فاجعه زیست محیطی منطقه ای را کاهش دهد، به عنوان الگویی برای سایر پلایاهای خشک جهان عمل کند و امکان سازگاری مبتنی بر اکوسیستم را در مناطق کم آب نشان دهد.

کلیدواژه ها:

مدیریت یکپارچه منابع آب ، ، تخصیص آب محیط زیستی ، فرونشست زمین ، طوفان های گردوغبار نمکی ، حکمرانی مشارکت.