جایگاه قواعد فقهی در تنظیم رفتار و مسئولیت سیستم های هوش مصنوعی

گسترش روزافزون هوش مصنوعی و ورود آن به حوزه های حساس اجتماعی، حقوقی و اقتصادی، ضرورت بازنگری در مبانی مسئولیت پذیری و تنظیم گری این فناوری را افزایش داده است. در فقه امامیه، قواعدی همچون «لاضرر»، «تسبیب»، «اتلاف»، «غرور» و «عدالت و احسان» ابزارهای معتبر و کارآمدی برای تحلیل مسئولیت انسان در قبال رفتار سامانه های هوشمند فراهم می کنند. بر اساس قاعده لاضرر، هیچ نظام حقوقی و فقهی نمی تواند به اقدامی که موجب زیان بر افراد یا جامعه شود مشروعیت بخشد؛ ازاین رو توسعه و بهره برداری از سامانه های هوش مصنوعی باید به گونه ای باشد که مانع ورود خسارت و تبعیض شود. قواعد تسبیب و اتلاف نیز بر لزوم پاسخگویی اشخاصی دلالت دارند که نقش موثر در ایجاد شرایط وقوع ضرر توسط سیستم هوشمند داشته اند، حتی اگر خود سیستم فاقد اراده و قصد باشد. افزون بر این، قاعده غرور بر مسئولیت کسانی تاکید می کند که با ظاهر فریبنده و ادعاهای اغراق آمیز درباره توانایی های هوش مصنوعی، کاربران را دچار اعتماد بی جا می کنند. در نهایت، قاعده عدالت و احسان چارچوبی اخلاقی برای طراحی و به کارگیری الگوریتم ها ارائه می کند تا از تبعیض، سوگیری و نابرابری جلوگیری شود. یافته های این پژوهش نشان می دهد که قواعد فقهی مزبور، همراه با اصول تنظیم گری حقوقی، قابلیت ارائه الگویی منسجم برای تعیین مسئولیت مدنی و اخلاقی در حوزه هوش مصنوعی را دارند و می توانند به عنوان مبنایی معتبر برای سیاست گذاری، قانون گذاری و توسعه فناوری های هوشمند در نظام حقوقی ایران به کار گرفته شوند.

کلیدواژه ها:

قواعد فقهی ، هوش مصنوعی ، مسئولیت مدنی ، اخلاق فناوری ، قاعده لاضرر