نقش ذهن آگاهی در مهار اضطراب امتحان و ارتقای عملکرد تحصیلی در دانش آموزان دبستانی

اضطراب امتحان یکی از رایج ترین شکل های اضطراب عملکردی در میان دانش آموزان به شمار می رود و تاثیرات آن می تواند به ویژه در سنین پایین، عمیق و گاه بلندمدت باشد. این نوع اضطراب به صورت واکنشی روانی جسمانی نسبت به موقعیت های ارزشیابی تحصیلی تعریف می شود که طی آن فرد دچار نگرانی، ترس، بی قراری، کاهش تمرکز، تپش قلب، عرق سرد، تهوع و دیگر علائم استرس زا می شود. به اعتقاد پژوهشگرانی چون ایزنک و کالوو (1992)، اضطراب امتحان از طریق درگیرسازی بیش ازحد منابع شناختی و حافظه فعال با افکار منفی، منجر به افت عملکرد شناختی، کاهش پردازش اطلاعات و ضعف در یادآوری مطالب می شود. همچنین، زیدنر (1998) تاکید می کند که این اضطراب، عملکرد تحصیلی دانش آموزان را از طریق کاهش انگیزش، افزایش فراموشی و تضعیف خودپنداره تحصیلی مختل می سازد. در دوره ی ابتدایی که بنیادهای شناختی، عاطفی و رفتاری دانش آموزان در حال شکل گیری است، اضطراب امتحان می تواند مانعی جدی برای یادگیری موثر، تجربه ی موفقیت تحصیلی و رشد سلامت روانی باشد. به ویژه در این سنین، کودکان از نظر هیجانی و شناختی هنوز به سطحی از بلوغ نرسیده اند که بتوانند به صورت مستقل و کارآمد با فشارهای تحصیلی و ارزشیابی مقابله کنند. در نتیجه، ضعف در مهارت های مقابله ای، وابستگی بالا به تایید بیرونی و ترس از شکست، آنان را به گروهی آسیب پذیر در برابر اضطراب امتحان تبدیل می کند (پاتواین، 2008). چالش مضاعف آن است که ساختار رایج ارزشیابی در مدارس ابتدایی، که مبتنی بر آزمون های کتبی و نمره محوری است، خود می تواند به عنوان عامل برانگیزاننده ی اضطراب عمل کند. در این زمینه، جستجوی راهکارهای روان شناختی موثر برای کمک به دانش آموزان جهت مدیریت بهتر فشارهای امتحانی، به ضرورتی اجتناب ناپذیر برای نظام آموزش ابتدایی بدل شده است. یکی از مداخلات روان شناختی نوین و مورد حمایت پژوهش های تجربی اخیر، بهره گیری از تکنیک های ذهن آگاهی (Mindfulness Techniques) است. ذهن آگاهی مفهومی برگرفته از سنت های مراقبه ی شرقی و تلفیق یافته با روان شناسی شناختی مدرن است که توسط پژوهشگرانی چون کبات-زین (2003) به شکل علمی در قالب برنامه های کاهش استرس مبتنی بر ذهن آگاهی (MBSR) معرفی شد. ذهن آگاهی به طور کلی به معنای توجه آگاهانه و بدون قضاوت به تجربیات لحظه ی حال است. در این تکنیک، افراد می آموزند که افکار و احساسات خود را مشاهده کرده و بدون واکنش هیجانی شدید، آن ها را بپذیرند. تمرین هایی نظیر تنفس آگاهانه، اسکن بدن، تمرکز بر صداها یا حرکات، و مشاهده افکار عبوری، به تدریج فرد را به سوی افزایش آگاهی، آرامش درونی و خودتنظیمی هیجانی سوق می دهند.

کلیدواژه ها:

آموزش ابتدایی ، مدیریت استرس ، توانمندسازی دانش آموزان