استفاده از هنر و ادبیات برای تقویت خلاقیت دانش آموزان

تلفیق هنر و ادبیات در فرآیند آموزش، رویکردی نوین و موثر برای پرورش خلاقیت در یادگیرندگان همه دوره های تحصیلی محسوب می شود. این پژوهش با هدف طراحی و اعتبارسنجی یک مدل تلفیقی برای استفاده نظام مند از هنر و ادبیات در تقویت خلاقیت دانش آموزان در دوره های ابتدایی، متوسطه اول و دوم انجام شد. روش پژوهش از نوع آمیخته اکتشافی متوالی بود. در فاز کیفی، با استفاده از روش مطالعه اسنادی-کتابخانه ای و مصاحبه نیمه ساختاریافته با ۲۰ نفر از صاحب نظران حوزه های برنامه ریزی درسی، هنر، ادبیات و روان شناسی تربیتی، مولفه های اولیه مدل استخراج گردید. در فاز کمی، مدل اولیه در قالب یک پرسشنامه محقق ساخته ارائه و با استفاده از روش دلفی فازی در سه راند توسط ۳۰ متخصص اعتبارسنجی شد. سپس مدل نهایی در یک طرح شبه آزمایشی با شرکت ۱۲۰ دانش آموز (۴۰ نفر از هر مقطع تحصیلی) در دو گروه آزمایش و کنترل به مدت ۱۶ جلسه اجرا و تاثیر آن بر مولفه های خلاقیت (سیالی، انعطاف پذیری، ابتکار و بسط) ارزیابی شد. یافته ها نشان داد مدل تلفیقی پیشنهادی از پنج بعد اصلی تشکیل شده است: ۱) اصول و مبانی تلفیق (مانند تناسب با سن، ارتباط با اهداف درسی)، ۲) قالب های هنری-ادبی (شامل نمایش، داستان نویسی، نقاشی، موسیقی، شعر)، ۳) راهبردهای تدریس تلفیقی (شبیه سازی، نقش آفرینی، پروژه های هنری)، ۴) نقش معلم (به عنوان تسهیل گر و هم یادگیرنده)، و ۵) نظام ارزشیابی (فرآیندمحور و توصیفی). ارزیابی دلفی نشان دهنده توافق قوی (میانگین ۰.۸۵) بین خبرگان بر روی ابعاد مدل بود. نتایج آزمون تجربی نیز حاکی از بهبود معنادار نمرات خلاقیت در گروه های آزمایش نسبت به گروه های کنترل در هر سه مقطع تحصیلی بود، با این حال میزان تاثیر در مقطع ابتدایی بیشتر از مقاطع بالاتر بود. این مدل می تواند به عنوان چارچوبی راهنما برای معلمان، برنامه ریزان درسی و مولفان کتب درسی جهت غنی سازی محیط های یادگیری و تقویت خلاقیت از مسیر هنر و ادبیات مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

تلفیق هنر و ادبیات ، پرورش خلاقیت ، دوره های تحصیلی ، مدل آموزشی ، آموزش تلفیقی.