آسیبشناسی بانک مرکزی در مقام نظارت بر نهادهای مرتبط با قرضالحسنه و ارائه راهکارهای بهبود آن

سال انتشار: 1404
نوع سند: مقاله ژورنالی
زبان: فارسی
مشاهده: 45

فایل این مقاله در 43 صفحه با فرمت PDF قابل دریافت می باشد

استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:

لینک ثابت به این مقاله:

شناسه ملی سند علمی:

JR_IEE-22-48_002

تاریخ نمایه سازی: 11 بهمن 1404

چکیده مقاله:

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: براساس قانون بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران مصوب ۱۴۰۲، بانک مرکزی وظیفه «جلوگیری از بروز تخلف توسط «اشخاص تحت نظارت» و تنبیه «اشخاص تحت نظارت» متخلف» را برعهده دارد. در ماده ۱ این قانون، «کلیه موسسات اعتباری، صندوق های قرض الحسنه، تعاونی های اعتبار و سایر موسسات سپرده پذیر، شرکت های واسپاری (لیزینگ)، صرافی ها، شرکت های مدیریت دارایی های موسسات اعتباری، شرکت های اعتبارسنجی ارائه دهنده خدمات به موسسات اعتباری و سایر اشخاصی که به انجام عملیات یا ارائه خدمات بانکی و ارائه ابزارهای پرداخت، اشتغال دارند»، به عنوان اشخاص تخت نظارت محسوب می شوند؛ ازاین رو وظیفه نظارت بر صندوق های قرض الحسنه، بانک های قرض الحسنه و بانک های تجاری که بخشی از تجهیز و تخصیص منابع آنها در قالب قرض الحسنه است، برعهده بانک مرکزی است. در پژوهش حاضر، عملکرد بانک مرکزی در مقام نظارت بر نهادهای قرض الحسنه براساس قوانین و مقررات مربوطه و عملکرد نهادهای فعال در حوزه قرض الحسنه بررسی شده تا ضمن تعیین قانون گریزی ها، خلاهای موجود در این زمینه احصا شود. ازاین رو، در پژوهش حاضر به این سوال پرداخته شده که چالش های بانک مرکزی در مقام نظارت بر نهادهای مرتبط با قرض الحسنه چیست؟ همچنین، چه راهکارهایی برای بهبود نظارت بانک مرکزی بر نهادهای قرض الحسنه وجود دارد؟ روش: راهبرد اصلی این پژوهش استفاده از تحلیل مضمون برای تحلیل داده‎های کیفی بوده است. در این پژوهش ابتدا با ۲۰ نفر از خبرگان حوزه قرض الحسنه و بانک مرکزی مصاحبه صورت گرفته و سپس متن مصاحبه ها، به صورت گزاره های اولیه، کدگذاری شده است. سپس متناسب با سوالات تحقیق، کدگذاری «مضامین اولیه» انجام شده است که با حذف مضامین تکراری از ۲۴۷ مضمون اولیه، ۱۱۶ مضامین پایه حاصل شده است. در مرحله بعد با تجزیه وتحلیل مضامین پایه، ۳۹ «مضامین سازمان‎دهنده» انتزاع و استخراج شدند. پس از آن، ۵ «مضامین فراگیر» با بررسی و تجزیه وتحلیل مضامین سازمان دهنده، به دست آمده است. سپس شبکه مضامین مرتبط با سوال پژوهش ترسیم شده است. تمرکز پژوهش حاضر بر احصا مسائل بانک مرکزی در مقام نظارت بر نهادهای قرض‎الحسنه بوده است؛ اما در خلال مصاحبه‎ها، راهکارهای مناسبی مطرح شده و یا مضمون مخالف برخی چالش‎ها، به راهکاری منسجم و عملیاتی اشاره دارد. ازاین رو، با استناد به مصاحبه ها، راهکارهایی جهت برون رفت از مشکلات نظارت بانک مرکزی بر نهادهای قرض‎الحسنه و بهبود شرایط ارائه شده است. نتایج: این مقاله به آسیب شناسی نظارت بانک مرکزی بر نهادهای مرتبط با قرض الحسنه پرداخته است. نتایج پژوهش نشان می دهد که چالش های اصلی نظارت بانک مرکزی در پنج دسته کلی قابل طبقه بندی است: نخست، چالش های عمومی نظارت شامل فقدان هدف گذاری برای توسعه قرض الحسنه و استفاده از آن در تامین مالی خرد، عدم مشوق های کافی برای نهادها و سپرده گذاران، و ضعف در فرهنگ سازی و تبلیغات است؛ دوم، چالش های ناظر به سازمان اقتصاد اسلامی به دلیل عدم شفافیت در ارائه اطلاعات، نبود چهارچوب نظارتی حرفه ای و ابهام در جایگاه نظارتی، به مشکلاتی در پاسخگویی و مسئولیت پذیری منجر شده است؛ سوم، چالش های ناظر به صندوق های قرض الحسنه ناشی از نبود ناظری مستقل و یکپارچه، ضعف در احراز صلاحیت مدیران، و نبود چهارچوب مشخص برای نظارت بر عملکرد صندوق هاست؛ چهارم، چالش های ناظر به بانک های قرض الحسنه شامل عدم تطابق با نیازهای اقتصادی روز، محدودیت در سقف تسهیلات و مشکلات در حضور در بازار بین بانکی است و پنجم، چالش های ناظر به شبکه بانکی نیز به دلیل تحمیل تسهیلات قرض الحسنه و انحراف منابع از مسیر اصلی، به ویژه در اثر عدم شفافیت و ضعف در نظارت بانک مرکزی، مشکلاتی را به همراه دارد. این چالش ها نشان می دهند که برای بهبود نظارت و بهره برداری بهینه از منابع قرض الحسنه، نیاز به اصلاحات جدی در رویکردهای نظارتی و مدیریتی بانک مرکزی است. بحث و نتیجه‎گیری: تحلیل چالش های نظارتی بانک مرکزی بر نهادهای قرض الحسنه نشان می دهد که این حوزه با مشکلات ساختاری، قانونی و اجرایی متعددی روبه رو است. از جمله مهم ترین این چالش ها می توان به فقدان اولویت گذاری صحیح در سیاست های نظارتی، نبود نظام تشویقی موثر، پراکندگی در مدیریت صندوق ها، نگاه یکسان به بانک های قرض الحسنه و بانک های تجاری، و ضعف در شفافیت و پاسخگویی سازمان اقتصاد اسلامی اشاره کرد. این مسائل باعث شده تا قرض الحسنه به عنوان یک ابزار مهم تامین مالی خرد نتواند به طورکامل به اهداف خود دست یابد. راهکارهای پیشنهادی در این مطالعه بر پایه اصلاح ساختار نظارتی، تقویت شفافیت، ایجاد انگیزه های مادی و معنوی، و تفکیک فعالیت های قرض الحسنه از سایر عملیات بانکی استوار است. تشکیل نهادهای تخصصی نظارتی، توسعه بانک های قرض الحسنه، انتشار اوراق قرض الحسنه در بورس، و تدوین دستورالعمل های شفاف برای مدیریت صندوق ها از جمله راهبردهای کلیدی برای بهبود این نظام محسوب می شوند. همچنین، فرهنگ سازی و جلب مشارکت عمومی از طریق مشوق ها و تبلیغات هدفمند می تواند به نهادینه سازی قرض الحسنه در جامعه کمک کند.

نویسندگان

مجتبی شریفی زارچی

. دانشجوی دکتری مدیریت قراردادهای بین المللی نفت و گاز دانشگاه امام صادق، تهران، ایران.

سیدرضا جعفری فرد

. دانشجوی دکتری بانکداری دانشگاه امام صادق، تهران، ایران.

حسین حسن زاده

استادیار گروه مدیریت مالی دانشکده معارف اسلامی و مدیریت دانشگاه امام صادق، تهران، ایران

مراجع و منابع این مقاله:

لیست زیر مراجع و منابع استفاده شده در این مقاله را نمایش می دهد. این مراجع به صورت کاملا ماشینی و بر اساس هوش مصنوعی استخراج شده اند و لذا ممکن است دارای اشکالاتی باشند که به مرور زمان دقت استخراج این محتوا افزایش می یابد. مراجعی که مقالات مربوط به آنها در سیویلیکا نمایه شده و پیدا شده اند، به خود مقاله لینک شده اند :
  • اخوان کاظمی، بهرام (۱۳۹۱). نظارت در نظام اسلامی. تهران: پژوهشکده ...
  • اسدی پور، نوشین. (۱۳۹۰). نظارت بر بانک ها و شیوه ...
  • بنی طبا، سیدمهدی (۱۳۹۶). آسیب شناسی نظام بانکی (ساماندهی تجهیز ...
  • بیک محمدی، جواد (۱۳۹۱). قرض و قرض الحسنه: جایگاه آن ...
  • پرندآور، مصطفی (۱۳۹۷)، تحلیل وضعیت قرض الحسنه در ایران و ...
  • رفیعی، رمضانعلی (۱۳۸۵). قرض الحسنه در فقه اسلامی و نظام ...
  • عابدی جعفری، حسن، تسلیمی، محمدسعید، فقیهی، ابوالحسن، و شیخ زاده، ...
  • عزیزی، احمد (۱۳۸۹). مقررات گذاری و نظارت بر بخش مالی ...
  • علیزاده قره باغ، رضا، و روحانی، سیدعلی (۱۳۹۳). بانک های ...
  • فرهانیان، سیدمحمدجواد (۱۳۹۴). بررسی نظام های نظارتی در بازارهای مالی. ...
  • قاضی، سیدابوالفضل (۱۳۸۶). بایسته‎های حقوق اساسی. میزان ...
  • قضاوی، حسین، کیانی زاده، حسین، ملاکریمی، نعمت الله، و موهبتی، ...
  • قلیچ، وهاب (۱۳۹۷). آسیب شناسی قرض الحسنه در نظام بانکی ...
  • محرابی، لیلا (۱۴۰۳) .بررسی وضعیت قرض الحسنه در نظام بانکی ...
  • موسویان، سیدعباس (۱۳۸۳). طرحی برای ساماندهی صندوق های قرض الحسنه. ...
  • موسویان، سیدعباس، فاضلیان، سیدمحسن، و علی حسینی، مهدی (۱۳۹۵). آسیب ...
  • Abedi Jaafari, H., Taslimi, M. S., Faghihi, A., & Sheikhzadeh, ...
  • Akhavan Kazemi, B. (۲۰۱۲). Supervision in the Islamic system. Research ...
  • Alizadeh Qarabagh, R., & Rouhani, S. A. (۲۰۱۴). Qard-al-Hasanah banks ...
  • Asadipour, N. (۲۰۱۱). Supervision of banks and implementation methods (۱st ...
  • Azizi, A. (۲۰۱۰). Regulation and supervision of the financial sector ...
  • Banitaba, S. M. (۲۰۱۷). Pathology of the banking system (organizing ...
  • Beikmohammadi, J. (۲۰۱۲). Qard and Qard-al-Hasanah: Its place in the ...
  • Farhanian, S. M. J. (۲۰۱۵). Investigating regulatory systems in financial ...
  • Ghalich, V. (۲۰۱۸). Pathology of Qard-al-Hasanah in the Iranian banking ...
  • Ghazavi, H., Kianizadeh, H., Molakarimi, N., & Mohebati, Y. (۲۰۱۱). ...
  • Ghazi, S. A. (۲۰۰۷). The essentials of fundamental rights. Mizan. ...
  • Mehrabi, L. (۲۰۲۴). Study of the status of Qard-al-Hasanah in ...
  • Mousavian, S. A. (۲۰۰۴). A plan for organizing Qard-al-Hasanah funds. ...
  • Mousavian, S. A., Fazelian, S. M., & Alihosseini, M. (۲۰۱۶). ...
  • Parandavar, M. (۲۰۱۸). Analysis of the status of Qard-al-Hasanah in ...
  • Rafiei, R. A. (۲۰۰۶). Qard-al-Hasanah in Islamic jurisprudence and the ...
  • نمایش کامل مراجع