جایگاه معلم و دانش آموز در تحقق یادگیری معنادار در نظام آموزشی

یادگیری معنادار، به عنوان غایت نهایی فرآیند تعلیم و تربیت، تنها زمانی محقق می شود که دانش نه به عنوان کالایی بی جان برای انباشت، بلکه به عنوان ابزاری برای تفسیر جهان، فهم خود و اقدام آگاهانه در زندگی فردی و اجتماعی درونی گردد. تحقق این سطح متعالی از یادگیری، مستلزم بازتعریف بنیادین جایگاه و نقش دو رکن اصلی صحنه آموزش، یعنی معلم و دانش آموز، و نیز ماهیت رابطه بین آن هاست. این مقاله با هدف تحلیل جایگاه متقابل و نقش آفرینی این دو کنشگر در خلق شرایط امکان یادگیری معنادار نگاشته شده است. یافته ها نشان می دهد که در پارادایم سنتی انتقال محور، معلم در جایگاه سوژه مالک دانش و دانش آموز در جایگاه ابژه دریافت کننده منفعل قرار دارد، رابطه ای یک سویه که به تولید یادگیری طوطی وار و فاقد معنا می انجامد. در مقابل، در چارچوب یادگیری معنادار، این رابطه باید به یک دیالوگ پویا و دوسویه میان دو سوژه معرفت جو تبدیل شود. در این الگو، معلم از جایگاه "عالم مطلق" به نقش تسهیل گر، راهنمای فراشناختی، طراح تجربه و هم یار پژوهشی تغییر می یابد. او نه دیکته کننده حقیقت، بلکه برانگیزاننده پرسش، زمینه ساز اکتشاف و نقدکننده نقاد تفکر است. همزمان، دانش آموز از وضعیت منفعل به فاعلیت شناسا، سازنده فعال معنا و مشارکت کننده مسئول در فرآیند یادگیری ارتقا می یابد. یادگیری معنادار در گرو عاملیت (Agency) دانش آموز است؛ عاملیتی که معلم با ایجاد فضای امن روانی، ارائه انتخاب و تفویض مسئولیت به آن مشروعیت و امکان می بخشد. با این حال، این تحول آرمانی با چالش های ساختاری عظیمی در نظام های آموزشی موجود روبروست: فرهنگ سلسله مراتبی حاکم بر مدارس، برنامه های درسی متمرکز و آزمون محور، تراکم بالای کلاس ها و خودپنداره عمیق شده معلمان و دانش آموزان از نقش های سنتی. غلبه بر این چالش ها نیازمند تحولی سیستمی است که راهکارهای آن در سطوح فردی (بازتاب حرفه ای معلمان، پرورش مهارت های خودراهبری در دانش آموزان)، سازمانی (بازطراحی فضا، زمان و ارزشیابی در مدرسه) و فراسازمانی (تغییر سیاست های کلان برنامه ریزی درسی و تربیت معلم) طرح می گردد. نتیجه گیری نهایی تاکید دارد که یادگیری معنادار محصول رابطه ای اخلاقی و دانایی بخش است که در آن هم معلم و هم دانش آموز، هر دو به عنوان یادگیرندگانی مادام العمر، در کشف و ساختن معنا سهیم هستند.

کلیدواژه ها:

تحقق یادگیری ، دانش آموزان ، نظام آموزشی